|
|
||||||||
|
||||||||
|
پديده
كم آبي و خشكسالي و راهكارهاي مقابله با
آن ، مديريت آب و آبخيزداري |
||||||||
|
نقشه ديجيتالي مناطق
آبياري شده
جهان
|
||||||||
|
قنات
و اهميت آن در بستر تاريخ كلمه قنات كه ساده ترين مفهوم آن ، فني براي دستيابي به آب است نه تنها به عنوان يك فناوري جديد ، بلكه رخدادو پديده اي فرهنگي ، باستاني است كه صدها سال نقش موثري در عمران ، آبادي و احياي اراضي مناطق خشك و نيمه خشك داشته و حفر آن يكي از برجسته ترين كارهاي مهندسي در جهان قديم و معاصر محسوب مي شود قنات از نقطه نظر يك تعريف فني ، به مجرايي گفته مي شود كه در زيرزمين و با شيبي متناسب از طرف دشت به كوهستان حفر ميشوديا بالعكس تا سفره هاي آب را قطع و آب آنها را جمع كند به عبارت ساده تر مجرايي زيرزميني است كه آب منابع زيرزميني را به سطح منتقل مي كند و علاوه بر كاركردهاي مهم اقتصادي ، اجتماعي ، كاركردهاي فرهنگي ومديريتي را نيز براي جامعه به دنبال داشته است به عقيده برخي از محققان نظيرپروفسور هانري گوبلو ، خاستگاه قنات بدوا در ناحيه آذربايجانغربي ايران و شرق تركيه در معادن سرب اين نواحي بوده است كه در نهايت پس از تخليه معادن ، بصورت قنات يا دالانهاي زيرزميني كه آبهاي اعماق زمين را زهكشي مي كنند ، تغيير ماهيت داده ودر مظهر قنات ، جايي كه آب در دسترس استفاده كنندگان قرار مي گيرد به پايان مي رسد بايستي بدانيم كه قنات شيوه اي خاص براي آبياري نيست ، بلكه روشي براي به دست آوردن و به روي زمين آوردن آبهاي زيرزميني است كه در سال هشتصد قبل از ميلاد به وسيله كشاورزان به داخل فلات ايران كشيده شد و از آنجا به ساير نقاط دنياگسترش يافت در هر صورت تمدن ايراني در طول تاريخ بدون قنات حال وهواي ديگري مي داشت ، بديهي است بدون قنات امكان وجود شهرهاي بزرگي چون ، ري ، نيشابور ، مشهد ، يزد ، كاشان و غيره مشكل و حتي محال بوده است يا اگر سيستم قنات ابداع نمي شد ، شايد بسياري از واحه ها وشهرهاي آباد حواشي كويرهاي ايران و عربستان و صحراي آفريقا وجود نداشته و حتي امروزه كه كشاورزي ايران به يمن وجود وساخت و ساز كانالهاي آب رساني زيردست سدها و گسترش آنها و همچنين به مدد چاههاي نيمه عميق و عميق رونق يافته ، هنوز چهارده درصد از كشاورزي ايران منوط به آب تامين شده از قنوات كشور است عده اي قنات را در رديف عجايب هفتگانه جهان محسوب داشته اند ، زيرا انتفال آب از عمق صدوهشتادو پنج متري به روي زمين از طريق حفر قنات هاي پنجاه متري كمتر از ساخت بسياري از آثار يزرگ باستاني جهان نظير ، اهرام ثلاثه و باغهاي معلق بابل و غيره نيست بهرحال در ايران كه زندگي زراعي وابسته به آب است ، قنات اهميت خاصي يافته و در فلات ايران روستاها بيشتر از طريق قنات آبياري مي شوند و نحوه پراكندگي روستاها با پراكنش جغرافيايي قنوات نيز تطابق دارد عده اي از جغرافي دانان ، قنات را به عنوان يك عامل حياتي در حفظ و ثبات سكونت گاه هاي روستايي مي دانند و بر اين عقيده اند كه يكي از علل عمده تخليه روستاها خشك شدن قنوات بوده است ، نگارنده مقاله نيز معتقد است با عنايت به سوابق تاريخي نظير ، حمله مغولها به ايران در قرن هفتم و متاسفانه در اواخر سلطنت نادر شاه و جنون وي در اخذ مالياتهاي كلان از روستاييان و احيا نكردن قنوات و بالاخره در زمان فلاكت بار حكومت جابرانه افاغنه بر ايران تخريب عمدي قنوات توسط اين قوم جاهل ، در اين امر تاثير شگرفي داشته و به تخليه روستاها خاتمه يافته است بنابراين قنوات به دلايل اقتصادي ، فرهنگي و اجتماعي درخور توجه و مطالعه هستند و پراكنش آنها ضمنا در سطح جهاني براهميت موضوع مي افزايد ، از نظر پراكندگي ، در ايران و بيش از سي وچهار كشور جهان قنوات وجود دارد و امروزه در بيست و هشت استان كشور ، بين بيست وهشت تا سي و دو هزار رشته قنات وجود دارد و استانهاي خراسان ، يزد ،كرمان و فارس در اين رابطه از اهميت بيشتري برخوردار هستند و قديمي آثار قنات كه در دنيا پيداشده و باستان شناسايي رديابي و كاوش كرده اند ناحيه اي در شمال ايران است كه قدمت آن به حدود سه هزار سال قبل يعني دوره ورود آريايي ها مي رسد ، در عصر قاجاريه مالكان و خوانين بزرگ در ايران براي افزايش درآمد اراضي كشاورزي و باغات به كار احيا و مرمت قنوات پرداختند ولي متاسفانه در زمان سلطنت محمدرضا پهلوي با حفرچاه هاي عميق بخصوص در جوار قنوات قديمي ، موجبات كاهش آب دهي و بعضا خشكانيدن آنها فراهم شد در پايان ذكر اين نكته ضرورت دارد كه انتخاب قنات يا چاه كه در واقع همان سيستم مدرن استخراج آب زيرزميني است نبايد بطور تجريدي باشد ، بلكه انتخاب و رجحان يكي بر ديگري بايستي صرفا بر اساس مقايسه مزايا و معايب هر يك در منطقه مورد مطالعه و مورد نظر باشد |
||||||||
|
استفاده
از حداقل اطلاعات اقليمي در برآورد ميزان
تبخير و تعرق پتانسيل گياه مرجع در منطقه
اصفهان تهيه كنندگان ، مجيد احتشامي ، پيام نجفي ، مصطفي ستار آدرس ، مجله علوم خاك و آب ، جلد سه ، شماره دو ، سال هزاروسيصدو هفتادو هشت چكيـــده در اين تحقيق روش هارگريوز ، ساماني كه جهت برآورد ميزان تبخيرو تعرق گياه مرجع به حداقل اطلاعات آماري نيازمند است ، برپايه داده هاي لايسيمتري منطقه كبوترآباد اصفهان ، با روشهاي پنمن اصلاح شده توسط فااو ، پنمن مانتيسن ارائه در نرم افزار كراپوت ، بلاني كريدل اصلاح شده و تورك مقايسه شده است ، همچنين روابط مربوط به تي ، ضريب هاگريوز ، ساماني مورد بررسي قرار گرفته و در نهايت اين رابطه براساس داده هاي لايسيمتري و از طريق رگرسيون خطي اصلاح گرديده است |
||||||||
|
بحران آب ،
مديريت مصرف |
||||||||
|
كشور ايران به رغم اين كه بيش از يك درصد جمعيت دنيا را بخود اختصاص داده و بيش از يك درصد مساحت دنيا را در اختيار دارد ، سهمش از منابع آبي اندك و حدود سي و چهار درصد ميباشد سرزمين ايران با واقع شدن در منطقه خشك و نيمه خشك جهان ، با پايين بودن متوسط بارش ، دست به گريبان است ، به گونه اي كه متوسط بارندگي سالانه در كشور دويست و پنجاه ميليمتر يا يك سوم متوسط بارش سالانه در دنياست ، اين كمبود با مشكلات ديگري همچون توزيع نامتناسب مكاني و زماني منابع آبي و بارش ، پيوند خورده و متاسفانه وضعيت دشواري رابراي كشور پديد آورده است ، توزيع نامتناسب زماني بارش سبب مي شود كه هرچند سال يكبار با معضلي تحت عنوان خشكسالي مواجه شويم و چه بسا اين پديده با همراه داشتن خسارتهاي سنگيني به بحران تبديل شود ، كما اينكه طي سال گذشته و سال جاري ، سختي آن كاملا چشمگير بوده است طي سالهاي گذشته بويژه در سالهاي پس از انقلاب ، سرمايه گذاريهاي كلاني براي استحصال آب در كشور صورت گرفته و موفقيتها نيز قابل تحسين است ، ليكن محدوديت منابع آبي از يك سو ، سرمايه بر بودن طرحهاي عمراني بخش آب و در كنار آن زمانبر بودن اجراي آنها از سوي ديگر ، به عنوان تحديدهاي جدي در بخش توليد مطرح هستند و اين واقعيتها ضرورت توجه به سمت ديگر، يعني مصرف آب را صد چندان مي سازد ، در واقع در ضرورت مصرف صحيح و بهينه اين مايه حياتي ترديدي باقي نمي ماند و تلاش براي دسترسي به اين مهم امري اساسي جلوه گر مي شود ، البته دسترسي به مصرف درست و بهينه به سادگي ميسر نيست و داراي جنبه هاي مختلفي است ، در همين راستا ديدگاههاي متفاوت و در عين حال مكملي شكل گرفته اند ، در ديدگاه مهندسي مصرف ، بر فناوري و پيشرفت فني بمنظور بهره وري در مصرف و استفاده كارآمدتاكيد مي شود در ديدگاه اقتصادي ، عامل قيمت گذاري به منزله ابزاري براي تعديل مصرف اهميت مييابد و سرانجام در ديدگاه انضباطي ، اهتمام بر وضع مقررات و ضوابط تشويقي و تنبيهي در جهت رسيدن به يك الگوي صحيح مصرفي مورد تاكيد قرار مي گيرد، اما بي شك مصرف ، يك پديده رفتاري است و هيچ پديده رفتاري مستقل از فرهنگ نيست ، از اين رو ، در اين ديدگاه و منظر، كوشش براي تصحيح زمينه هاي نامناست فرهنگي و ايجاد انگيزش هاي مناسب رفتاري ، بسيار اصولي و مهم است و در واقع تضميني براي اثر بخشي سياستهاي پيش گفته مي باشد تا عزمي جزم را در جهت استقرار الگوي صحيح مصرف فراهم آورد |
||||||||
|
|
||||||||
|
بررسي
وضعيت منابع آبي كشور و روش هاي مصرف بهينه
از آن امروزه آب نقش هاي جديدي را نه تنها در زندگي فردي و اجتماعي بلكه در تعامل بين كشورها و ملتها ايفا مي كند و علاوه بر ارزش گذاري فرهنگي ، در ابعاد سياسي و اقتصادي نيز نقش بارزي دارد كه اين خود به دلايل گوناگون از جمله رشد و ازدياد روزافزون جمعيت منابع محدود آب ، رشد روزافزون بهره گيري از آب در صنايع ، آلودگي آبها وتوزيع نامناسب آب در بين كشورها، بستگي دارد در ايران زمين نيز، اگرچه نودميليارد مترمكعب از صدوسي ميلياردمتر مكعب آب تجديد شونده ، بهره برداري مي شود ، ولي به دلايل فوق الذكر توجه دو جانبه به منابع آب كشور ضرورتي امكان ناپذير است باتوجه به اين كه كشور ما از جمله كشورهايي است كه با ميزان بارندگي دويست و پنجاه ميليمتر در سال ، در مقابل هفتصدو پنجاه ميليمتر ميانگين جهاني سالانه باران جزء كشور هاي خشك و نيمه خشك به شمار مي رود و توزيع زماني و مكاني بارندگي بسيار نامناسب است ، اهميت به زنده كردن ريشه هاي فرهنگي ، مذهبي و ملي در توجه و استفاده بهينه ازآب دو چندان مي شود اينك با ارايه چند عدد و رقم و اطلاعاتي در مورد وضعيت آبي ايران، به مشكلات اين سرمايه ملي از مرحله بهره برداري تا مصرف ، نگاه دقيقتري مي اندازيم در ايران رودخانه هاي مهم زيادي وجود ندارد و از بيست و سه رودخانه دايمي كشور فقط جريان آب در پانزده رودخانه قابل توجه است سهم سرانه آب در ايران از حدود هفت هزار متر مكعب در سال هزارو سيصدو سي وهشت به هزارو دويست متر مكعب در سالهاي اخير كاهش يافته است ، طبق برآورد كارشناسان اين رقم در بيست سال آينده به حدود هزار متر مكعب كاهش مي يابد هشتادو دو ميليارد مترمكعب آب در بخش كشاورزي مصرف مي شود كه بيش از هفتاد درصد آن براساس استفاده نادرست ، تلف مي شود بيست درصد جمعيت ايران در حوزه آبريز تهران زندگي مي كنند ، اما تنها دو درصد منابع آب كشور در اين حوزه وجود دارد مصرف سرانه آب كشورهايي همچون اردن و مصر در يك شبانه روز يك دوم وحتي يك سوم مصرف شهروندان تهراني در همين مدت است ايران در منطقه خشك و نيمه خشك با دويست و پنجاه ميليمتر متوسط بارندگي سالانه در مقابل هفتصدوپنجاه ميليمتر بارش متوسط در جهان قرار دارد چهل درصد بارش در ايران در زمان غير لازم انجام ميشود در حال حاضر هفتاد درصد قنات هاي كشور خشك شده و سي درصد بقيه نيز با آسيب جدي روبه رو هستند و بسياري از چاههاي آب به دليل خشكساليهاي اخير از بين رفته اند همچنين بسياري از سفره هاي آب زيرزميني خشك شده ويا درحال خشك شدن هستند خشكسالي ، حفر چاههاي عميق و برداشت بي رويه آب طي نيم قرن اخير موجب خشك شدن بيست و دو هزار رشته قنات در كشور شده است ده درصد بودجه عمراني كشور به امور آب اختصاص داردبيانگر توجه دولت به اين امر است سهم آب در بخش كشاورزي در جهان حدود هفتادوپنج درصد است در حالي كه اين رقم در كشور ما حدود نودوچهار درصد است ششصدهزار حلقه غير مجاز در مقابل سيصدوبيست هزار حلقه چاه مجاز وجود دارد روزبه روز به تعداد چاههاي غيرمجاز افزوده مي شود عمرمفيد هر حلقه چاه با يك برداشت معقول و منطقي پانزده سال است و هر پنج سال يك بار ، چاه بايد بازرسي و التروموتور آن تعويض و چاه نيز اسيدشويي شود كه هزينه بالايي دارد تنها يك ليتر فاضلاب مي تواند چهل ليتر آب سالم را آلوده كند كارشناسان آب وفاضلاب عنوان كرده اند كه با مجموع اعتبارات دولتي تنها سيزده درصد جمعيت شهري را ميتوان تحت پوشش شبكه فاضلاب برد دريك نگاه ميتوان راه حلهاي زير را براي مشكلات آبي كشور ارايه كرد كه اهتمام و توجه جدي به آن از سوي مسئولان و مردم تا اندازه زيادي راهگشاي آينده خواهد بود اگرچه هم اكنون فقط از حدود نود ميليارد متر مكعب از صدوسي ميليارد متر مكعب آب تجديد شونده در كشور بهره برداري ميشود ، اما به نظر ميرسد به دلايل فني و اقتصادي هيچگاه قادر به استفاده از تمامي منابع آب موجود در كشور نباشيم ، از طرفي توزيع منابع آبي دركشور با توزيع جمعيت آن همگوني ندارد ، بطوري كه براي آب رساني به جمعيت رو به افزايش بعضي از مناطق شايد ناچار شويم هزاران كيلومتر لوله انتقال استفاده كنيم كه اين خود موجب صرف هزينه و وقت بسياري خواهد بود ، احداث صنايع جديد در كنار منابع آبي كشور و ايجاد شهركهاي جديد و گسيل جمعيت به اين مناطق ا ز ديگرراه حلهايي است كه ميتواند براي اين توزيع نامناسب منابع آبي استفاده شود از ديگر مشكلات مهم آبي كشور هدر دهي و هرزروي و آلودگي اين منابع آبي است ، بطوري كه هفتاد درصد در مصارف كشاورزي ، بيش از پنجاه درصد در مصارف خانگي و بيش از بيست درصد در مصارف صنعتي هدردهي آب وجود داشته و كل منابع آبي بطور روزافزوني در معرض آلودگي قرار دارند ، باتوجه به افزايش روزافزون جمعيت و آلودگي آبها و افزايش صنايع و در نتيجه كاهش سرانه آب ، بايد در استفاده بهينه منابع آب از سوي مسئولان و مردم خصوصا در بخشهاي كشاورزي و صنعتي اهتمام جدي ورزيد و در مصارف خانگي نيز باتوجه به مشكلات و هزينه فراوان آب تصفيه شده وبا عنايت به اينكه عمر مفيد شبكه هاي آب رساني حداكثر بيست وپنج سال است و در حال حاضر تعويض اين لوله هاي پوسيده نياز به قدرت مالي و امكانات فني زيادي است ، مي توان آب تصفيه شده را براي آشاميدن از طريق توزيع در بطري ارايه كرد ويا توزيع آب تصفيه شده از طريق شبكه هاي آب رساني را به ساعاتي در شبانه روز محدود كرد تشديد نظارت دولتي در جلوگيري از حفر چاههاي غيرمجاز و تسريع در تعطيل كردن چاههاي غيرمجاز حفر شده از ديگر راه حلهاي حفظ منابع آبي كشور است در نهايت بايد روش هاي جديدي از جمله استفاده از شيرين كردن آب دريا توسط راكتورهاي اتمي ، استفاده از منابع آب كارستي ، فراهم آوري امكانات ذخيره سازي و استفاده از آب باران خصوصا در مناطق كم بارش را براي افزايش ذخاير منابع آبي كشور برگزيد
|
||||||||
|
|
||||||||
|
Surface | Ground | Projects & Plans | Data Base & Information | Researches | Rules | Publications | News
Policies & Strategies | Structure & Organization |
Water Information ©2000 All rights reserved.
|
||||||||
